EVWorldDrive

แบตเตอรี่รุ่นถัดไปของรถไฟฟ้า โซเดียมไอออนและโซลิดสเตตคืออะไร พร้อมใช้แค่ไหน

แบตเตอรี่รุ่นถัดไปของรถไฟฟ้า โซเดียมไอออนและโซลิดสเตตคืออะไร พร้อมใช้แค่ไหน
ที่มา: Wikimedia Commons

คนใช้รถน้ำมันไม่เคยต้องลังเลว่าจะรอน้ำมันสูตรใหม่ก่อนซื้อรถดีไหม เครื่องยนต์เปลี่ยนไปทีละน้อยจนแทบไม่มีใครรู้สึก แต่โลกรถไฟฟ้าไม่เป็นแบบนั้น แทบทุกช่วงจะมีข่าวว่าแบตเตอรี่ชนิดใหม่จะชาร์จไวขึ้น วิ่งไกลขึ้น หรือถูกลง คนที่กำลังจะซื้อรถจึงเจอคำถามที่คนรุ่นพ่อแม่ไม่เคยเจอ ว่าควรซื้อตอนนี้หรือรอเทคโนโลยีถัดไป

ลองดูตัวอย่างสมมติที่แต่งขึ้นจากความลังเลแบบที่ได้ยินกันบ่อย

มีคนทำงานบริษัทวัยสามสิบกว่าเก็บเงินไว้ซื้อรถไฟฟ้าคันแรก ทุกครั้งที่ใกล้ตัดสินใจ ก็จะเจอบทความว่าแบตโซลิดสเตตกำลังมา หรือแบตโซเดียมไอออนจะทำให้รถถูกลงมาก เขาเลื่อนแผนออกไปหลายรอบ ระหว่างนั้นรถเก๋งคันเก่าเข้าอู่บ่อยขึ้นเรื่อยๆ จนวันหนึ่งเพื่อนที่ใช้รถไฟฟ้าอยู่แล้วถามกลับว่า วันหนึ่งขับกี่กิโล มีที่ชาร์จที่บ้านไหม และปกติขับออกต่างจังหวัดบ่อยแค่ไหน คำตอบของคำถามเหล่านั้นไม่ได้ขึ้นกับข่าวแบตใหม่เลย

เรื่องนี้มีบทเรียนอยู่หลายชั้น เริ่มจากทำความเข้าใจว่าแบตสองแบบที่อยู่ในข่าวคืออะไรกันแน่

โซเดียมไอออน เปลี่ยนวัตถุดิบหลัก แต่หลักการยังคุ้นเคย

แบตลิเธียมไอออนที่ใช้ในรถไฟฟ้าแทบทุกคันวันนี้เก็บและปล่อยไฟได้เพราะไอออนของลิเธียมเคลื่อนที่จากขั้วหนึ่งไปอีกขั้วหนึ่ง โดยมีอิเล็กโทรไลต์เป็นตัวกลางให้ไอออนเดินทาง แบตโซเดียมไอออนอาศัยหลักการเดียวกัน ต่างกันที่ตัววิ่งเปลี่ยนจากลิเธียมเป็นโซเดียม ธาตุเดียวกับที่อยู่ในเกลือ

ข้อดีที่วงการคาดหวังมาจากตรงนี้ โซเดียมหาได้ง่ายกว่าลิเธียมมากและกระจายอยู่ทั่วโลก จึงอาจช่วยลดต้นทุนวัตถุดิบ และลดการพึ่งพาแร่บางชนิดที่มีแหล่งผลิตกระจุกตัว

ส่วนข้อแลกเปลี่ยนก็มาจากธาตุเดียวกัน ไอออนของโซเดียมใหญ่และหนักกว่า ในน้ำหนักแบตที่เท่ากัน แบตชนิดนี้จึงมักจุไฟได้ไม่มากเท่าแบตลิเธียมที่ดีที่สุดในตลาด ภาพที่หลายฝ่ายมองไว้คือรถคันเล็กที่วิ่งในเมือง รถสองล้อ หรือแบตเก็บพลังงานที่ตั้งอยู่กับที่ ซึ่งน้ำหนักไม่ใช่เรื่องใหญ่เท่าราคา มากกว่าจะมาแทนแบตทุกแบบ

โซลิดสเตต เปลี่ยนตัวกลางจากของเหลวเป็นของแข็ง

แบตลิเธียมไอออนทั่วไปใช้อิเล็กโทรไลต์ที่เป็นของเหลวหรือเจล ซึ่งติดไฟได้หากแบตเสียหายหรือร้อนจัด แบตโซลิดสเตตเปลี่ยนตัวกลางนั้นให้เป็นของแข็ง เช่น วัสดุจำพวกเซรามิก แก้ว หรือพอลิเมอร์บางชนิด

สิ่งที่วงการหวังจากแบตแบบนี้มีสามเรื่องหลัก ปลอดภัยขึ้นเพราะลดของเหลวที่ติดไฟได้ อาจใช้วัสดุขั้วที่เก็บพลังงานได้มากกว่าเดิมจนแบตเล็กลงหรือรถวิ่งได้ไกลขึ้น และอาจรับการชาร์จเร็วได้ดีขึ้น

ความยากอยู่ที่การทำให้ของแข็งสองชิ้นแนบกันสนิทตลอดอายุแบต ขณะที่วัสดุขั้วขยายและหดตัวทุกครั้งที่ชาร์จและใช้ไฟ รอยแยกเล็กๆ ที่เกิดขึ้นทำให้ประสิทธิภาพลดลงได้ อีกเรื่องคือการผลิตจำนวนมากในต้นทุนที่สมเหตุสมผล ซึ่งเป็นคนละโจทย์กับการทำเซลล์ตัวอย่างให้ใช้งานได้ในห้องแล็บ ในข่าวยังมักเจอคำว่า “กึ่งโซลิดสเตต” ซึ่งยังมีของเหลวหรือเจลอยู่บางส่วน อ่านให้ดีว่าข่าวพูดถึงแบบไหน

ข่าวเปิดตัวกับรถที่ขายได้จริงอยู่ห่างกันหลายขั้น

เซลล์แบตเตอรี่ที่ทำงานได้ดีในแล็บต้องผ่านอีกหลายขั้นกว่าจะไปอยู่ใต้พื้นรถ ตั้งแต่ขยายขนาดเซลล์ สร้างสายการผลิตนำร่อง ทดสอบในรถต้นแบบ ทดสอบความปลอดภัยตามมาตรฐาน จนถึงผลิตจำนวนมาก บางเทคโนโลยีผ่านทุกขั้นได้ บางเทคโนโลยีหยุดอยู่กลางทาง และหัวข่าวส่วนใหญ่มักเกิดขึ้นในช่วงต้นของเส้นทางนี้

เซลล์ที่ดีแล้วยังต้องถูกประกอบรวมกันเป็นโมดูลและแพ็ก แล้วมีระบบจัดการแบต (BMS หรือ battery management system) คุมอีกชั้น ลำดับจากเซลล์ก้อนเล็กไปจนเป็นแพ็กใหญ่ใต้ห้องโดยสารอธิบายให้เห็นว่าแต่ละชั้นมีงานวิศวกรรมของมันเอง

อีกเรื่องที่ควรรู้คือ แบตเปลี่ยนด้วยการอัปเดตซอฟต์แวร์ไม่ได้ ฟีเจอร์บางอย่างในรถ อย่างเมนูภาษาไทยหรือการสั่งงานด้วยเสียง ผู้ผลิตปรับปรุงให้ดีขึ้นทีหลังได้ แต่เคมีของแบตในรถคันไหนก็จะเป็นแบบนั้นไปจนกว่าจะเปลี่ยนแพ็ก

เวลาอ่านข่าวแบตใหม่ ลองถามสามข้อ เป็นเซลล์ในห้องแล็บหรือรถที่ขายได้แล้ว มีคนใช้งานจริงบนถนนหรือยัง และเหมาะกับรถประเภทไหน ถ้ายังตอบไม่ได้ชัด ข่าวนั้นยังเป็นเรื่องของอนาคต

ถ้าแบตวันนี้ตอบโจทย์ ก็ไม่ต้องรอ

กลับไปที่เรื่องสมมติ คำถามของเพื่อนคนนั้นคือหัวใจของการตัดสินใจ ถ้าระยะขับต่อวันอยู่ในวิสัยของรถที่ขายอยู่ มีที่ชาร์จประจำ และรู้ว่าตัวเองต้องการอะไร แบตที่มีขายวันนี้ก็พอแล้ว ความต่างระหว่างเคมีแบตสองแบบหลักในตลาดตอนนี้ ยังสำคัญต่อการเลือกรถมากกว่าแบตที่ยังไม่มีขาย

การรอมีต้นทุนของมันเสมอ ทั้งค่าน้ำมันและค่าซ่อมรถคันเก่า และเวลาที่เสียไปกับการเลื่อนแผน เทคโนโลยีแบตจะพัฒนาต่อไปเรื่อยๆ จะรอเท่าไรก็มีรุ่นถัดไปให้รอเสมอ

ใครอยากปูพื้นให้แน่นก่อนตามข่าวแบตรุ่นใหม่ เริ่มจากความต่างพื้นฐานของแบตลิเธียมไอออนเมื่อเทียบกับแบตตะกั่วกรดในรถทั่วไปก็ช่วยให้อ่านข่าวต่อจากนี้เข้าใจง่ายขึ้นมาก

สำหรับคนที่ใช้รถทุกวัน แบตที่ดีที่สุดคือแบตที่พาเราไปถึงที่หมายได้ทุกวันโดยไม่ต้องคิดถึงมัน ข่าวแบตรุ่นใหม่อ่านได้สนุกเสมอ แต่ไม่เคยเป็นเหตุผลให้ต้องเลื่อนการเดินทางของวันนี้