ไทยกับการผลิตรถยนต์ไฟฟ้า ฐานการผลิตภาคตะวันออก และงานในห่วงโซ่อุปทาน
10 ตุลาคม 2569

รถทุกคันมีบ้านเกิด
คันที่จอดอยู่หน้าบ้านเราเริ่มต้นจากแผ่นเหล็ก สายไฟ และชิ้นส่วนจำนวนมหาศาลที่มาประกอบกันในโรงงานสักแห่ง ประเทศไทยทำหน้าที่นี้มาหลายสิบปี ตั้งแต่ยุคที่รถเกือบทุกคันยังเติมน้ำมัน และวันนี้ฐานการผลิตเดิมกำลังปรับตัวรับรถที่ไม่มีเครื่องยนต์
ทำไมภาคตะวันออกถึงเป็นศูนย์กลาง
ขับรถออกจากกรุงเทพไปทางตะวันออก จะเห็นนิคมอุตสาหกรรมเรียงรายเป็นระยะ พื้นที่แถบนี้มีท่าเรือน้ำลึกสำหรับส่งออก มีถนนสายหลักเชื่อมเมืองหลวง และมีโรงงานชิ้นส่วนทั้งรายใหญ่รายย่อยอยู่ใกล้กันมาตั้งแต่ยุคก่อน เมื่อผู้ผลิตรถตั้งโรงงาน ผู้ผลิตชิ้นส่วนก็ตามมาอยู่ใกล้ๆ แรงงานที่มีทักษะก็หาได้ในพื้นที่ วงจรนี้ทำให้ภาคตะวันออกเป็นที่ที่บริษัทหน้าใหม่อยากมาตั้งฐาน
ช่วงหลังมีผู้ผลิตรถไฟฟ้าจากหลายประเทศเข้ามาตั้งหรือวางแผนตั้งสายการผลิตในไทย บางรายเริ่มจากประกอบรถด้วยชิ้นส่วนนำเข้า บางรายขยับไปผลิตชิ้นส่วนบางอย่างในประเทศ รายละเอียดขยับเร็วตามนโยบายและสภาพตลาด ภาพการแข่งขันโดยรวมมีเล่าไว้ในบทวิเคราะห์ทิศทางของตลาดรถไฟฟ้าช่วงนี้
ของที่ผลิตในเมืองเล็กแล้วเดินทางไปไกลทั่วโลกไม่ใช่เรื่องใหม่ของภาคนี้ ลองนึกถึงซอสพริกรสเผ็ดหวานที่ใช้ชื่ออำเภอริมทะเลของชลบุรีเป็นชื่อเรียก คนหลายประเทศคุ้นกับชื่อนี้ทั้งที่ไม่เคยมาเยือนเมืองต้นทาง อุตสาหกรรมรถก็คล้ายกัน รถที่ประกอบที่นี่ถูกส่งไปขายในหลายภูมิภาค
ชิ้นส่วนที่ต้องปรับตัว และงานที่เกิดใหม่
รถไฟฟ้าแบตล้วนไม่มีเครื่องยนต์ ไม่มีระบบไอเสีย ไม่มีถังน้ำมัน และใช้ชุดเกียร์ที่เรียบง่ายกว่ามาก โรงงานที่เคยทำลูกสูบ ท่อไอเสีย หัวฉีด หรือหม้อน้ำ จึงต้องคิดหนักว่าจะไปทางไหน บางแห่งหันไปเน้นชิ้นส่วนที่รถทุกแบบยังต้องใช้ เช่น ช่วงล่าง เบาะ กระจก ระบบเบรก บางแห่งเร่งเรียนรู้ทักษะใหม่ ขณะที่บางแห่งอาจต้องหดตัวลง
อีกด้านหนึ่ง รถไฟฟ้าก็สร้างงานแบบที่ไม่เคยมี ตั้งแต่การประกอบเซลล์แบตเป็นโมดูลและแพ็ก งานสายไฟแรงสูง มอเตอร์ อุปกรณ์แปลงไฟ ตู้ชาร์จ ไปจนถึงซอฟต์แวร์ที่ควบคุมการทำงานของรถ งานเหล่านี้ต้องการความรู้ด้านไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์มากกว่าเดิม และมีเรื่องความปลอดภัยของไฟฟ้าแรงสูงเข้ามาเกี่ยวข้องทุกขั้น
ตัวอย่างคำถามจากคนที่กำลังจะซื้อรถไฟฟ้าคันแรก: “ถ้าเลือกรุ่นที่ประกอบในไทย จะซ่อมง่ายกว่าและอะไหล่ถูกกว่ารุ่นที่นำเข้าทั้งคันไหม”
คำตอบไม่ตรงไปตรงมาอย่างที่คิด รถที่ประกอบในประเทศอาจยังใช้ชิ้นส่วนหลักอย่างแบตหรือมอเตอร์ที่นำเข้า เรื่องอะไหล่จึงขึ้นกับว่าผู้ผลิตเก็บสต็อกไว้ในไทยแค่ไหนและเครือข่ายศูนย์กว้างเพียงใด มากกว่าป้ายที่บอกว่าประกอบที่ไหน ควรถามผู้ขายตรงๆ ว่าชิ้นส่วนสำคัญมีในประเทศหรือไม่ และถ้าต้องสั่งต้องรอนานเท่าไร
คนทำงานอยู่ตรงไหนในการเปลี่ยนผ่าน
การเปลี่ยนจากเครื่องยนต์ไปสู่มอเตอร์ไม่ได้เกิดในวันเดียว และไม่ได้กระทบทุกคนเท่ากัน คนที่ทำชิ้นส่วนเฉพาะของเครื่องยนต์มีความเสี่ยงมากกว่าคนที่ทำตัวถังหรือช่วงล่าง การฝึกทักษะใหม่ผ่านวิทยาลัยอาชีวะ มหาวิทยาลัย และในโรงงานเองจึงสำคัญมาก ช่างในอู่ทั่วประเทศก็เจอโจทย์เดียวกัน คือต้องเรียนรู้ระบบไฟฟ้าแรงสูงอย่างถูกวิธี
การผลิตในประเทศยังโยงไปถึงรถโดยสาร ซึ่งหลายเมืองเริ่มทยอยใช้แบบไฟฟ้า โครงสร้าง แบต และรูปแบบการใช้งานของรถบัสที่วิ่งรับคนทั้งวันเทียบกับรถเก๋งของครอบครัวต่างกันมาก และเปิดโอกาสให้ผู้ผลิตตัวถังและชิ้นส่วนในประเทศอีกกลุ่มหนึ่ง
ภาพสิ่งแวดล้อมต้องมองทั้งสาย
โรงงานเองใช้พลังงานและทรัพยากรไม่น้อย การผลิตแบตยิ่งต้องใช้แร่และกระบวนการที่ต้องควบคุมให้ดี รถที่ออกจากโรงงานแล้วไม่มีไอเสียก็ยังมีฝุ่นจากยางและผ้าเบรกที่ไม่ได้หายไปตามท่อไอเสีย การประเมินผลดีจึงต้องดูตั้งแต่เหมืองแร่ โรงงาน ไปจนถึงการรีไซเคิลแบตเมื่อหมดอายุ
สำหรับผู้เขียนที่ขับรถไฟฟ้ามาหลายปี การได้เห็นรถแบบนี้ถูกประกอบใกล้บ้านเป็นเรื่องน่ายินดี แต่ที่อยากเห็นมากกว่าคือคนที่เคยทำชิ้นส่วนเครื่องยนต์ได้ไปต่อในงานใหม่ ไม่ถูกทิ้งไว้ข้างทาง