EVWorldDrive

รถยนต์ไฟฟ้าดีต่อสิ่งแวดล้อมจริงไหม มองตั้งแต่การผลิตแบตจนถึงการใช้ไฟ

รถยนต์ไฟฟ้าดีต่อสิ่งแวดล้อมจริงไหม มองตั้งแต่การผลิตแบตจนถึงการใช้ไฟ
ที่มา: Wikimedia Commons

วันที่รถไฟฟ้าคันแรกในซอยมาจอด ลุงบ้านตรงข้ามเดินมาก้มดูท้ายรถแล้วหัวเราะว่า “ไม่มีท่อก็จริง แต่ควันมันย้ายไปออกปล่องโรงไฟฟ้าแทนนั่นแหละ” ประโยคนั้นถูกครึ่งหนึ่งและผิดครึ่งหนึ่ง และเป็นจุดตั้งต้นที่ดีของการมองเรื่องนี้ทั้งสาย แทนที่จะดูแค่ตอนล้อหมุน

เรื่องที่พูดต่อกันเกี่ยวกับรถไฟฟ้ามีหลายหมวด ตั้งแต่ข้อสงสัยเรื่องล้างรถแล้วไฟจะดูดหรือการเสียบชาร์จทุกคืน ไปจนถึงเรื่องโลกร้อน หมวดหลังนี้ตอบยากที่สุด เพราะต้องนับตั้งแต่ขุดแร่ ผลิตชิ้นส่วน ขับใช้งานหลายปี จนถึงวันที่ตัวรถและแบตหมดหน้าที่ วิธีมองแบบนี้เรียกว่าการประเมินตลอดวงจรชีวิต (life cycle) ข้างล่างคือความเชื่อที่ได้ยินกันบ่อย พร้อมสิ่งที่ใกล้ความจริงกว่า

“ไม่มีท่อไอเสีย ก็แปลว่าไม่ปล่อยมลพิษเลย”

ความจริงคือ ช่วงที่รถวิ่งไม่มีไอเสียออกจากตัวรถ แต่ไม่ได้แปลว่าเป็นศูนย์ตลอดสาย รถยนต์ไฟฟ้าแบบใช้แบตล้วน (BEV) ไม่มีการเผาเชื้อเพลิงในตัวรถ อากาศริมถนนตรงที่รถผ่านจึงดีกว่า ซึ่งมีความหมายมากในย่านที่คนอยู่กันหนาแน่น

แต่ไฟที่ใช้ชาร์จต้องผลิตมาจากที่ใดที่หนึ่ง และตัวรถก็ยังมีฝุ่นจากยางกับผ้าเบรก เรื่องหลังมีรายละเอียดมากกว่าที่คิด ใครสนใจลองอ่านเรื่องฝุ่นที่รถไฟฟ้าช่วยลดได้กับฝุ่นที่ยังมาจากล้อประกอบกัน

“ผลิตแบตทำลายโลกจนขับเท่าไหร่ก็ไม่คุ้ม”

ความจริงคือ การผลิตแบตใช้พลังงานและแร่มากจริง รถไฟฟ้าจึงออกจากโรงงานพร้อม “หนี้” ทางสิ่งแวดล้อมที่สูงกว่ารถน้ำมัน แต่หนี้นั้นทยอยลดลงตามระยะทางที่ขับ แบตประกอบจากเซลล์จำนวนมาก ใช้แร่หลายชนิดแล้วแต่สูตรเคมี การทำเหมืองและการแปรรูปแร่มีผลต่อดิน น้ำ และชุมชนรอบพื้นที่ เป็นต้นทุนจริงที่ควรพูดถึงอย่างตรงไปตรงมา

ส่วนจะคืนทุนทางสิ่งแวดล้อมเมื่อไหร่ ขึ้นกับว่าขับมากแค่ไหน ใช้รถนานเท่าไร และไฟที่ชาร์จมาจากแหล่งใด ใครยกตัวเลขตายตัวมาให้ฟัง ควรถามกลับว่าคิดจากเงื่อนไขอะไร

“ชาร์จจากโรงไฟฟ้าก็เท่ากับเผาเชื้อเพลิงอยู่ดี”

ความจริงคือ ขึ้นกับสัดส่วนแหล่งผลิตไฟของแต่ละประเทศ และสัดส่วนนี้เปลี่ยนไปได้ระหว่างที่เรายังใช้รถคันเดิม ประเทศที่ผลิตไฟจากน้ำ ลม หรือแสงอาทิตย์ในสัดส่วนสูง รถไฟฟ้าจะได้เปรียบชัด ประเทศที่พึ่งเชื้อเพลิงฟอสซิลมาก ส่วนต่างก็แคบลง

จุดที่ต่างจากรถเครื่องยนต์คือ รถไฟฟ้าคันเดิม “สะอาดขึ้น” ได้เองเมื่อระบบไฟของประเทศหันไปใช้พลังงานหมุนเวียนมากขึ้น ขณะที่รถเครื่องยนต์เผาน้ำมันแบบเดิมไปจนวันสุดท้าย

“แบตหมดสภาพแล้วก็กลายเป็นกองขยะพิษ”

ความจริงคือ แบตที่เสื่อมจากการใช้ในรถยังทำงานอื่นต่อได้ และแร่ข้างในมีค่าพอให้แยกกลับมาใช้ แบตที่เก็บไฟได้น้อยลงจนไม่เหมาะกับการขับ อาจไปเป็นที่เก็บไฟแบบอยู่กับที่ เมื่อหมดสภาพจริงจึงเข้าสู่การแยกวัสดุ ระบบรองรับในหลายประเทศรวมถึงไทยยังอยู่ระหว่างพัฒนา ส่วนเส้นทางของแบตหลังลงจากรถมีแยกเล่าไว้อีกเรื่อง

สิ่งที่เจ้าของรถทำได้คือส่งคืนผ่านช่องทางของผู้ผลิตหรือศูนย์บริการ ไม่รื้อ ไม่ทิ้งเอง

“เปลี่ยนเป็นรถไฟฟ้าแล้ว เรื่องโลกร้อนก็ทำครบแล้ว”

ความจริงคือ รถที่เป็นมิตรกับโลกที่สุดมักเป็นคันที่ใช้ให้นานและขับเท่าที่จำเป็น ไม่ว่าจะใช้พลังงานอะไร การซื้อรถไฟฟ้าคันใหม่ทั้งที่รถเดิมยังดีและขับไม่มาก อาจไม่ได้ช่วยอย่างที่หวัง

ในภาพใหญ่ การเดินทางร่วมกันช่วยได้มากกว่ารถส่วนตัวทีละคัน รถโดยสารไฟฟ้าที่พาคนไปทีละหลายสิบคนจึงเป็นอีกชิ้นสำคัญของภาพนี้

คำตอบจึงไม่ใช่ขาวหรือดำ แต่เป็นสีเทาที่ค่อยๆ สว่างขึ้นตามวิธีใช้รถของเราและทิศทางพลังงานของประเทศ

ลุงตรงข้ามบ้านพูดถูกครึ่งเดียว อีกครึ่งขึ้นอยู่กับว่าปล่องนั้นจะปล่อยอะไรออกมาในปีต่อๆ ไป